Giữa không khí náo nhiệt của Tuần Du lịch – Văn hóa và Giải Marathon Lai Châu năm 2025, mùi hương nếp cốm thơm lừng tỏa ra từ không gian văn hóa xã Mường Kim đã níu chân du khách. Tại đây, nghi lễ “Giát hả mả mía” – Lễ mừng cơm mới của người Khơ Mú được tái hiện, không chỉ gói gọn một nghi thức văn hóa truyền thống mà còn là lời khẳng định mạnh mẽ về hướng đi mới “Biến di sản thành tài sản trong phát triển du lịch”.
Chạm vào hồn văn hóa Khơ Mú
Trong bức tranh đa sắc màu của 20 dân tộc anh em tại Lai Châu, người Khơ Mú mang trong mình nền văn hóa nương rẫy và tre trúc vô cùng độc đáo. Tại Tuần Du lịch – Văn hóa và Giải Marathon năm nay, không gian văn hóa của người Khơ Mú xã Mường Kim (nơi tập trung các bản Thẩm Phé, Noong Ỏ, Noong Ma) đã trở thành điểm nhấn đặc biệt.
Tâm điểm của không gian ấy là Lễ mừng cơm mới (Giát hả mả mía). Đây là nghi lễ quan trọng nhất trong chu kỳ canh tác nông nghiệp của người Khơ Mú, được tổ chức sau khi thu hoạch xong mùa màng để dâng cúng tổ tiên những hạt nếp cốm mới, tri ân ông bà và cầu mong sức khỏe, mùa màng bội thu.
Ông Hoàng Văn Tuyến (bản Thẩm Phé, xã Mường Kim) chia sẻ đầy tự hào: Dân tộc Khơ Mú mỗi năm làm một lần, mừng cơm mới từ lúc cày cấy đến thu hoạch. Mâm cúng có gà, cá, ngô, sắn, khoai để cầu tổ tiên phù hộ năm mới sức khỏe dồi dào, không ốm đau.
Điều khiến du khách thích thú không chỉ là sự linh thiêng trong nghi thức khấn, cầu may, phát lộc mà còn là sự phong phú của lễ vật. Những mâm cúng được chuẩn bị công phu với rượu cần, rượu cất, đôi gà trống, xôi trắng, xôi đỏ và đủ loại rau rừng, sản vật núi rừng. Không khí lễ hội lan tỏa từ gia đình này sang gia đình khác, tạo nên sự gắn kết cộng đồng bền chặt.
Việc đưa Lễ mừng cơm mới ra tái hiện tại một sự kiện lớn như Tuần Du lịch – Văn hóa không đơn thuần là hoạt động biểu diễn. Đây là giải pháp “bảo tồn sống”, giúp các giá trị văn hóa không bị mai một trong nếp sống hiện đại.
Hiệu quả của cách làm này được minh chứng ngay tại sự kiện. Em Đức Phương Linh, một học sinh Trường THPT Chu Văn An (Lai Châu) hào hứng cho biết: Qua tiết mục trình diễn, em biết được nhiều hơn về văn hóa đặc sắc của người Khơ Mú. Từ đó, em có thể lan tỏa cho bạn bè, người thân để cùng gìn giữ và phát huy truyền thống các dân tộc.
Rõ ràng, khi văn hóa được “đánh thức” và lan tỏa, nó sẽ tạo ra sức hút tự nhiên với du khách, đồng thời khơi dậy lòng tự hào của chính chủ thể văn hóa.
Đánh thức mỏ vàng văn hóa
Gặp gỡ ông Trần Mạnh Hùng, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lai Châu bên lề sự kiện vừa qua, chúng tôi không thấy dáng vẻ hành chính của một cuộc phỏng vấn khô khan. Thay vào đó là những phút giây trải lòng đầy tâm huyết của một người con nặng lòng với mảnh đất biên viễn, về khát vọng biến văn hóa thành “đòn bẩy” cho du lịch tỉnh nhà.
Câu chuyện của chúng tôi bắt đầu từ sự tự hào. Khi được hỏi về tiềm năng của mảnh đất này, ánh mắt ông Hùng dường như sáng lên. Với ông, Lai Châu không chỉ là một địa danh hành chính mà thực sự là một “kho tàng” văn hóa Tây Bắc vô giá.
Ông say sưa kể: Bạn biết không, Lai Châu là nơi hội tụ của 20 dân tộc anh em cùng chung sống, trong đó đồng bào dân tộc thiểu số chiếm hơn 84%. Chính sự đa dạng này đã tạo nên một bức tranh rực rỡ sắc màu. Mỗi dân tộc đều giữ cho mình những “kho báu” riêng, từ kiến trúc nhà ở, những bộ trang phục cầu kỳ cho đến nền ẩm thực và các lễ hội truyền thống.
Ông nhấn mạnh rằng, tài sản lớn nhất mà Lai Châu sở hữu chính là 21 di tích đã được xếp hạng cùng một kho tàng văn hóa phi vật thể đồ sộ. Nhưng điều khiến ông tâm đắc nhất chính là sự nguyên bản.
“Khách du lịch, nhất là khách quốc tế, họ không tìm kiếm những thứ hào nhoáng nhân tạo. Họ bị mê hoặc bởi những gì chân thật nhất. Đó là những bộ trang phục dệt thủ công rực rỡ của người Mông, Hà Nhì, Dao; hay không khí linh thiêng, độc đáo của lễ hội Kin Pang Then, lễ hội Nàng Han… Đó chính là “mỏ vàng” của chúng tôi” – ông Hùng chia sẻ.
Tuy nhiên, từ tiềm năng đến hiện thực là cả một chặng đường dài. Khi chúng tôi đề cập đến bài toán bảo tồn gắn với phát triển, giọng ông Hùng trở nên trầm ngâm và kiên định hơn. Ông khẳng định triết lý cốt lõi mà tỉnh đang theo đuổi đó là “Văn hóa là nền tảng, du lịch là mũi nhọn”.
Ông hào hứng chia sẻ về những bước đi cụ thể mà Lai Châu đang triển khai. Đầu tiên là chiến lược phát triển du lịch cộng đồng gắn liền với “định danh” văn hóa. Nhắc đến văn hóa Thái là phải nói đến Bản Vàng Pheo; muốn tìm hiểu người Mông thì lên bản Sin Suối Hồ; hay bản Sì Thâu Chải chính là không gian đặc trưng của người Dao. Mỗi điểm đến là một trải nghiệm văn hóa trọn vẹn.
Không chỉ dừng lại ở các bản làng, ông Hùng còn đặc biệt chú trọng đến các lễ hội. Ông kể về hành trình phục dựng những lễ hội đang có nguy cơ mai một. Hàng chục lớp truyền dạy văn hóa phi vật thể đã được mở ra. Những nghi lễ như Lễ cúng Thánh thạch của người Hà Nhì, Lễ mừng cơm mới của người Si La đã được sống lại. Và ngay tại sự kiện hôm nay, việc tái hiện Lễ cơm mới của người Khơ Mú cũng nằm trong lộ trình dài hơi đó.
Kết thúc cuộc trò chuyện, ông Hùng cho biết, để đánh thức tiềm năng du lịch, Lai Châu đang không ngừng đầu tư hạ tầng giao thông, kết nối liên vùng. Sự thuận tiện trong di chuyển, kết hợp với phong cảnh hữu tình và bản sắc độc đáo sẽ là đòn bẩy mạnh mẽ nhất để kích cầu du lịch.
Chia tay ông Trần Mạnh Hùng, chúng tôi cảm nhận được một luồng sinh khí mới đang trỗi dậy ở Lai Châu. Đó không chỉ là sự phát triển kinh tế, mà là sự trân trọng và thăng hoa của những giá trị văn hóa ngàn đời.
Câu chuyện của Lễ hội mừng cơm mới người Khơ Mú tại Mường Kim hay những chia sẻ của lãnh đạo ngành văn hóa tỉnh cho thấy một tư duy mới: Văn hóa không chỉ để cất giữ trong bảo tàng, mà phải được sống trong cộng đồng và trở thành sinh kế.
Mô hình du lịch cộng đồng mà Lai Châu đang theo đuổi, với sự tham gia trực tiếp của người dân như ông Hoàng Văn Tuyến hay sự ủng hộ của thế hệ trẻ như em Phương Linh, đang mở ra cơ hội lớn. Khi những giá trị bình dị, thiêng liêng và giàu tính nhân văn được du khách đón nhận, đó sẽ là tiền đề vững chắc để Lai Châu trở thành điểm sáng trên bản đồ du lịch quốc gia.
TUẤN HÙNG
> Xem thêm:
Hành trình ánh sáng trên vùng đất khó Lai Châu – Châm Võ
Phát huy sức mạnh đại đoàn kết dân tộc Việt Nam trong giai đoạn cách mạng mới – Thanh Hoa